10 najmisterioznijih nestalih gradova u istoriji

Da li znate da je Skara Bre na škotskim Orknijima često nazivan “Pompeja severa”, jer je neolitsko selo staro preko 4.500 godina otkriveno tek posle velike oluje 1850. godine? Naselje, nastanjeno oko 3180–2500. godine pre n. e., imalo je kamene kuće sa “ugradnim nameštajem”, od kreveta do polica, sve od kamena. Iako je neverovatno dobro očuvano, niko sa sigurnošću ne zna zašto je selo napušteno – jedni krive naglu klimatsku promenu, drugi zamislili ogromnu oluju koja je naterala stanovnike da pobegnu i nikada se ne vrate.

Da li znate da je antički grad Helike u Ahaji nestao u jednoj zimskoj noći 373. godine pre n. e., kada su zemljotres i cunami potpuno potopili grad? Antički izvori pričaju da su nekoliko dana pre katastrofe životinje panično bežale iz grada, kao da su “osetile” ono što dolazi. Helike je vekovima bio potpuno izgubljen, a ponovo je otkriven tek početkom 21. veka, zatrpan u nekadašnjoj laguni. Neki istraživači veruju da je upravo priča o Helikeu možda delimično inspirisala mit o Atlantidi.

Da li znate da je Kahokija, blizu današnjeg Sent Luisa u SAD, u 12. veku bila veća od mnogih evropskih gradva, sa možda 10–20 hiljada stanovnika? Grad je bio izgrađen oko ogromnih zemljanih humki, od kojih je najpoznatija “Monks Mound”, visoka kao zgrada od nekoliko spratova. Oko 1350. godine grad je napušten, a razlozi su i dalje predmet rasprave – pominju se klimatske promene, suše, promene u reci Misisipi, društveni nemiri i preopterećenje okoline. I pored najsavremenijih analiza sedimenata i arheoloških nalaza, konačan odgovor još ne postoji.

Da li znate da su ljudi koji su gradili kuće u stenama Mesa Verde u današnjem Koloradu živeli bukvalno “na ivici ponora”? Anasazi, odnosno Ancestral Puebloans, u 12–13. veku podigli su čitava sela u usecima litica, dostupna samo merdevinama koje su mogli da izvuku za sobom. Oko 1300. godine sve su te zajednice napustili – verovatno zbog kombinacije jakih suša, nestanka šuma, promena u trgovini i mogućih sukoba. Novi dokazi čak pokazuju da su sa sobom poveli i svoje domaće ćurke, što ukazuje na planiranu, a ne haotičnu seobu.

Da li znate da je Veliki Zimbabve u južnoj Africi bio centar moćnog kraljevstva koje je kontrolisalo trgovinu zlatom i slonovačom između unutrašnjosti i obale Indijskog okeana? Kolosalne kamene zidine, podignute bez maltera, stvarale su prave lavirinte i kule koje su zbunjivale prve evropske istraživače. Grad je napušten oko 15. veka, ali istorija njegovog pada ostaje nejasna – pominju se iscrpljena nalazišta zlata, promene trgovačkih ruta, politička kriza, pa čak i suše i nestašica vode. Ni danas ne postoji jedinstveno prihvaćeno objašnjenje zašto je ovako impresivan centar potpuno opusteo.

Da li znate da je Ani, na današnjoj granici Turske i Jermenije, u 10–11. veku bio jedan od najvećih gradova regiona, sa možda i preko 100.000 stanovnika? Zahvaljujući bogatstvu i crkvama dobio je nadimak “grad 1001 crkve”. Upravo taj strateški položaj na trgovačkim putevima učinio ga je metom brojnih osvajača – od Vizantinaca do Mongola. Razorni zemljotresi, mongolske invazije i pomeranje važnih trgovačkih ruta polako su lomili njegovu moć, tako da je do 17. veka grad gotovo potpuno napušten, ostavljajući iza sebe sablasno lepe ruševine na visoravni.

Da li znate da je pre turističkog raja Santorinija na istom mestu postojao razvijen bronzanodopski grad – Akrotiri, sa višespratnim kućama i freskama, koji je nestao u jednoj od najvećih vulkanskih erupcija u istoriji? Erupcija Tere oko 1600. godine pre n. e. prekrila je čitav grad debelim slojem pepela i plovućca, čuvajući ga gotovo netaknutog do modernih iskopavanja. Misterija je u tome što je pronađeno vrlo malo ljudskih ostataka – kao da su stanovnici na vreme pobegli, ali se nigde ne pojavljuju u pisanim izvorima. Tako Akrotiri ostaje “grad duh” koji poznajemo u neverovatnim detaljima, ali ne znamo kako se završila priča njegovih ljudi.

Da li znate da je u Čatal Hojuku, u centralnoj Anadoliji, pre oko 9.000 godina postojao ogroman naseljeni kompleks bez ijedne ulice – ljudi su ulazili u kuće kroz otvore na krovu? Hiljade ljudi živele su u zbijenim kućama koje su se dodirivale zidovima, uz bogatu umetnost, murale i svetišta u gotovo svakom domu. Ipak, posle više vekova postojanja, ovo naselje je napušteno, a tačan razlog ostaje nepoznat. Neki arheolozi smatraju da je prevelika gustina, iscrpljivanje resursa i unutrašnje tenzije polako nateralo zajednicu da se raspe u manjim selima u okolini.

Da li znate da je Mohenjo-Daro, u dolini Inda (današnji Pakistan), već oko 2000. godine pre n. e. imao napredan sistem kanalizacije i planski raspored ulica koji bi i danas impresionirao urbaniste? Grad je bio jedan od najvećih centara civilizacije doline Inda, sa standardizovanom opekom, javnim kupatilima i organizovanim skladištima. Oko 1900. godine pre n. e. počinje njegov pad, ali niko ne zna tačan uzrok – naučnici raspravljaju o klimatskim promenama, promeni toka reka, postupnom iscrpljivanju resursa i društvenim previranjima, dok je ideja o dramatičnoj invaziji uglavnom napuštena. Mohenjo-Daro ostaje kao nijemi svedok izuzetno razvijene, ali naglo iščezle civilizacije.

Da li znate da je Angkor u današnjoj Kambodži nekada bio srce moćnog Kmerskog carstva, sa stotinama hramova i kompleksnim kanalskim sistemom koji je regulisao vodu na desetine kilometara unaokolo? U 13–15. veku grad postupno slabi: klimatske promene dovode naizmenično do dugih suša i razarajućih poplava, mreža kanala se sve teže održava, a carstvo trpi političke udare i ratove. Konačan udarac predstavlja osvajanje Angkora od strane Siamaca 1431. godine, nakon čega se prestonica seli, a nekadašnji grad polako zarasta u džunglu. Danas hramovi poput Angkor Vata i Bajona privlače milione posetilaca, ali pravi život grada – kako je bilo živeti u metropoli u srcu tropske šume – i dalje ostaje velika istorijska misterija.